CEHALET VE GAFLET

Bu satırları okuyorsanız, muhtemelen okumak ile aranız fena değildir. Harflerle aranız iyidir; metinler sizi yormaz, aksine çeker. Okumayı, cehaletten kurtuluşun doğal yolu sayarsınız ve haklısınız da. Zaten yaşadığımız çağı 'bilgi çağı' diye adlandırmamız boşuna değil. Bilgi her yerde: kitaplarda, ekranlarda, cebimizde taşıdığımız telefonlarda, hatta artık yapay zekaların dilinde bile. Okumak, bilmediğimizi öğretir; cehaleti giderir, ufku genişletir. Fakat tam da burada, sessizce beliren rahatsız edici bir soru(n) var: Bilgi bu kadar yaygın ve çokken, bilginin insanda uyandırması gereken farkındalık nerede?

Okumak her zaman cehaleti mi giderir, yoksa bazen yalnızca zihni doldurup kalbi uyutur mu? Daha doğrusu, insan her okuduğunda uyanır mı; yoksa bazı okumalar onu daha derin bir uykuya mı sürükler?

Bu sorular bizi insanın iki kadim karanlığına götürür: Cehalet ve gaflet. Biri zihnin boşluğuysa, diğeri ruhun uykusudur. Cehalet azaldıkça gafletin azalmasını bekleriz; oysa modern çağda olan tam tersidir: Cehalet azalırken gaflet salgın bir hastalığa dönüşmüştür.

Cehalet, en yalın haliyle bilgisizliktir. Bir haritaya sahip olmamaktır; nereye gideceğini, nasıl gideceğini, elindeki aletin ne işe yaradığını bilmemektir. Bu, karanlık bir odada bulunmaya benzer. Çaresizdir ama umutsuz değildir. Çünkü odanın ışığı yandığında, yani bilgi geldiğinde karanlık dağılır. Cahil insan hakikati reddetmez, sadece ondan habersizdir. Cehaleti doğru kitapla, doğru öğretmenle, doğru bir vesileyle gidermek mümkündür. Bilmemek bir eksikliktir; ama telafi edilebilir, affedilebilir bir eksikliktir. Gaflet ise bambaşka ve çok daha tehlikeli bir karanlık türüdür.

Gaflet, ışığı yanan bir odada gözleri mendil ile bağlı kalmak gibidir. Gaflet halindeki insan cahil değildir; neyin doğru, neyin yanlış, neyin hayati olduğunu bilir. Zamanın sınırlı olduğunu bilir ama onu ölçüsüzce harcar. Ölümün kesinliğini bilir ama hayatını hiç ölmeyecekmiş gibi kurar. Sağlığın kıymetini bilir ama bedenini tüketir. Burada mesele bilgi eksikliği değildir. Mesele, bilginin hayata nüfuz etmesine engel olan bir 'iç uyuşma'dır. Bilginin hafızada istiflenmesi ama kalp ve şuurun konforlu bir uyuşukluk içinde kalmasıdır. Cehalet aklın açlığıysa, gaflet bilincin tokluk komasıdır. Çünkü tokluk komasında kişi aslında beslenmiştir ama ağırlaşır, uyuşur, hareket etmek istemez veya edemez hale gelir. İnsan her şeyi biliyor olabilir, hatta çok şey öğrenmiş olabilir ama farkındalığı kapanmıştır. Düşünmez, sorgulamaz, hissetmez. Bu bir tür dalgınlık, uyku hali. Bu yüzden cehalet bir yoksunlukken, gaflet bir ihmaldir. İnsan, bildiğini yaşamayarak hakikate sırt çevirir.

Kuran da bu ayrımı net bir şekilde ortaya koyar. Bakara Suresi'ndeki şu ayet, gafletin portresini çizer gibidir: "Onların kalpleri vardır, onlarla kavrayamazlar; gözleri vardır, onlarla göremezler; kulakları vardır, onlarla işitemezler. İşte bunlar hayvanlar gibidir, hatta daha da şaşkındırlar. İşte asıl gafiller bunlardır." (A'raf, 179). Dikkat edildiğinde, ayet "onların kalpleri yoktur" demiyor, 'kavrayamazlar' diyor. Gözleri var ama göremiyorlar; kulakları var ama işitemiyorlar. Eksiklik organlarda değil, organların işlevini yitirmesindedir. Bilginin araçları mevcuttur, fakat o araçlar uyuşmuştur. İşte gaflet tam olarak budur: Araç-gereçlerin varlığına rağmen işlevsizleşmesi ve hakikatin bilinip askıya alınması.

Modern çağ, bunu son derece konforlu hale getirmiştir. Nasıl mı? Bilgiye ulaşmak hiç bu kadar kolay olmamışken, bilince ulaşmak hiç bu kadar zor olmamıştır. Bugün her şeyi biliyoruz. Ama bu bilmek, bizi harekete geçirmiyor. Yani, biliyor olmak ile bizi konfor alanında tutmaktadır. Ansiklopedi okur gibi hayatı okuyoruz; satırların altını çiziyoruz ama başımızı kaldırıp "Ben nereye gidiyorum?" demiyoruz. Kuran, bu hali çarpıcı bir benzetmeyle tasvir eder: "Tevrat'la yükümlü tutulup da onun hakkını vermeyenlerin durumu, koca koca kitaplar taşıyan merkebin durumuna benzer." (Cum'a, 5). Merkep kitabı taşır ama içindekilere nüfuz edemez; modern insan da bilgiyi taşır ama onun ağırlığını ruhunda hissetmez. Modern dünyada okuma eylemi büyük ölçüde bilgi transferine indirgenmiştir. Okuyucu özne, metin nesnedir; amaç, nesneden özneye mümkün olan en hızlı ve verimli biçimde veri aktarmaktır. Bu yaklaşımda kitap, insanı dönüştüren değil; tüketilen bir üründür. Okudum, biliyorum, geçtim. Zihin dolar fakat yön değiştirmez. Raflar dolu, zihinler meşgul, fakat hayatlar şaşırtıcı biçimde yüzeysel. Çok okuyan ama az ayılan bir insan tiplemesi ile karşı karşıyayız.

Oysa kadim düşünce geleneklerinde ve bilhassa İslam düşüncesinde okuma, statik bir bilgi edinme faaliyeti değil, dinamik bir hatırlama süreci olarak görülür. Burada okumak, bilmediğini öğrenmekten önce, bildiğini unutmamayı amaçlar. Çünkü insanın temel sorunu çoğu zaman cehalet değil, nisyandır; yani unutkanlıktır. İnsan, 'el-İnsân' kelimesinin kökünde de unutkanlık (nisyan) barınır zaten. Kur'an'ın kendisini tanımlarken ısrarla kullandığı kelime bu yüzden dikkat çekicidir: Zikir. Zikir, sadece dil ile anmak değildir; zihinde ve varoluşta diri tutmaktır. Hatırlamak, uyanık kalmak, gaflete düşmemektir. Kur'an kendisini bir 'bilgi kitabı' olmaktan önce bir hatırlatma olarak sunar: "Biz Kur'an'ı sana, bedbaht olasın diye değil, ancak Allah'tan korkanlara bir öğüt(hatırlatıcı) olsun diye indirdik." (Tâhâ, 2-3). Peki insana neyi hatırlatır? Ruhlar aleminde verilen o ilk sözü: "Hani Rabbin, Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini çıkarmış ve onları kendilerine şahit tutarak "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" demişti. Onlar da 'Evet, şahitlik ederiz' demişlerdi." (A'raf, 172). İnsan, bazı temel hakikatlere fıtraten aşinadır; fakat onları sürekli unutur. Kuran, bu unutuşa karşı bir hatırlatmadır. Bir başka âyette Rabbimiz "(...) Beni anın ki ben de sizi anayım." (Bakara, 152) buyurur. Anmak, hatırlamaktır; hatırlamak ise gafletin zıddıdır. Kuran insana "Bak, güneş var" demez; insan zaten güneşi görüyordur. Kuran, "Güneşe bak ve arkasındaki nizamı gör, ömrünün geçtiğini fark et" der.

Buradan sarsıcı bir sonuca ulaşıyoruz: Kuran, öncelikle cehaleti değil, gafleti hedef alır. Çünkü cehalet öğrenmeyle aşılabilir; gaflet ise yüzleşme ister. Okuma da burada ikiye ayrılır: Cehaleti gideren okuma ve gafleti dağıtan okuma. Birincisi haritayı ezberlemek için okumaktır; insanı cehaletten korur. İkincisi ise pusulayı bulmak için okumaktır. Bu okuma türü insana yeni bir şey öğretmeyebilir; ama onu sarsar, rahatsız eder, uykusunu kaçırır ve "Uyan!" der. Biri öğretir, diğeri sarsar. Her okuma cehaleti gidermez. Bazı okumalar sadece oyalanmadır. Zihni meşgul eder, vicdanı susturur. İnsan okudukça kendini 'iyi' hisseder ama değişmez. Bilgi, uyanıklık üretmediğinde; hatta insanı kendinden memnun ettiğinde, tehlikeli bir uyuşturucuya dönüşür.

Tolstoy'un İvan İlyiç'in Ölümü adlı eseri, bu okuma türünün örneklerinden birini bizlere sunar. İvan İlyiç cahil bir adam değildir. Ahlaksız da değildir. Toplumun 'doğru' dediği her şeyi yapmıştır: Kariyer, statü, düzenli bir aile hayatı, estetik bir ev... Hayatı, olması gerektiği gibidir. Trajedisi de tam buradadır; 'her şeyi doğru bilen' bir adam olarak, hayatını doğru bildiklerine göre kurmamış olmasıdır. Hayatın 'teknik bilgisini' yutmuş ama hayatın anlamını ıskalamıştır.

Hikayenin kırılma anı, İvan İlyiç'in evinin perdesini asarken merdivenden düşmesidir. Bu sahne, sadece basit bir kaza değil; yoğun bir semboldür. Perde, evin süsüdür; gösterilen yüzüdür. Dışarıdan bakanlar için düzgün ve tam görünmesi gereken kısımdır. İvan İlyiç, hayatını da tıpkı evi gibi düzenlemiştir: Her şey yerli yerinde, ölçülü ve başkalarının gözüne uygun. Fakat o perdeyi düzeltmeye çalışırken düşer. Yani hayatın süsünü düzeltirken, hayatın kendisinden düşer. Bu düşüşle başlayan hastalık onu ölüme götürür. Ve ölüm döşeğinde, hayatında ilk kez şu soruyla yüzleşir: "Ya bütün hayatım yanlış idiyse?"

Bu soru cehaletin değil, gafletin sorusudur. Çünkü yanlışın ne olduğunu bilmeyen biri değil, bilip de başka türlü yaşamayı seçmeyen biri sorar bunu. İvan İlyiç'in trajedisi, kötülük yapmış olması değildir. Trajedisi, emanet edilen hayatı vitrine çevirmesidir. Hayat, yaşanacak bir yol olmaktan çıkmış; gösterilecek bir dekor haline gelmiştir. Perde düzgündür ama pencere açılmaz; içeri hava girmez. Evine alacağı perdenin kumaşını seçerken gösterdiği titizliği, ruhunu onarırken göstermemiştir. Bilgisi tamdır ama şuuru iflas etmiştir.

Gaflet tam olarak budur: Hayatı süslemekle meşgul olup, onu yaşamayı ertelemek. İnsan, 'herkes gibi' yaşadığı sürece kendini güvende hisseder. Bu güven, gafletin en tehlikeli biçimidir; çünkü insanı sorgulamaktan alıkoyar. Cehalet huzursuz eder; gaflet rahatlatır. Bu yüzden gaflet daha sinsi, daha yıkıcıdır. Cahil insan, bilmediği için uçuruma yürür. Gafil insan ise uçurumu görür, oradaki tehlikeyi bilir, tabelaları okur ama yine de "bir şey olmaz" diyerek, ya da sadece yönünü değiştirmeye üşendiği için o boşluğa doğru yürümeye devam eder.

Fakat İslam düşüncesi meseleyi daha derinlikli bir zemine taşır. Çünkü gaflet, yalnızca kendinden habersiz olmak değil; kendini yaratan'dan habersiz olmaktır. Gafletten uyanış, sadece kendi varlığına değil, o varlığı var eden'e dönüştür. Tasavvufta yakaza denilen uyanıklık hali, tam da budur: Nefsin perdesini kaldırıp Hakk'ın huzurunda olduğunu idrak etmek. İmam Gazali, İhya'sında gafletin en tehlikeli biçiminin, ibadetin kendisine bile sızabilecek bir uyuşukluk olduğunu söyler. İnsan namaz kılar ama kalbi başka yerdedir; oruç tutar ama nefsi terbiye olmamıştır. Bedenin ameli vardır, kalbin ameli yoktur. İşte bu, bilginin ve hatta ibadetin bile gafleti gidermeye yetmediği noktadır.

O halde mesele şu değildir: "Ne kadar okuyoruz?" ya da "Ne kadar biliyoruz?" Asıl mesele şudur: Okuduklarımız bizi uyandırıyor mu, yoksa daha iyi uyuklamamıza mı yarıyor? Bilgimiz bizi Rabbimize yaklaştırıyor mu, yoksa bilginin kibrine kapılıp gaflet uykumuzu derinleştiriyor muyuz? Modern çağın en büyük yanılgısı, cehaleti yendiğimizde gafletin de biteceğini sanmaktır. Oysa durum tam tersidir: Bilgi arttıkça, insan 'biliyorum' kibrine kapılır ve gaflet uykusu derinleşir. Kur'an bu tehlikeye de işaret eder: "Gerçek şu ki insan, kendini kendine yeterli görerek azar." (Alak, 6-7). Kendini yeterli gören, hatırlatmaya ihtiyaç duymaz; hatırlatmaya ihtiyaç duymayan ise gaflette derinleşir. İhtiyacımız olan şey daha fazla veri, daha fazla haber, daha fazla istatistik değildir. İhtiyacımız olan, bize "Nereye gidiyorsun?" diye soracak, bizi o konforlu uyuşukluktan uyandıracak bir yüzleşmedir.

Cehalet insanı karanlıkta bırakır; gaflet ise ışıkta gözlerini kapattırır, aynı Platon'un Mağara Alegorisindeki gibi. Cehalet, mağaranın dışında bir güneşin varlığından habersiz yaşamaktır; gaflet ise o güneşi gördüğü halde mağaranın karanlığına sığınmaktır. İlki öğrenmeyle aşılır; ikincisi cesaret ister. Çünkü gafletten uyanmak, sadece bilmek değil, bildiğini yaşamayı göze almaktır. Cehalet, bir öğretmenle ve/veya kitapla çözülür; gaflet bunlarla çözülmez. Uyuyan birini uyandırmak için ona fısıldamak ya da bir şeyler okumak yetmez; onu sarsmak gerekir. Gafletin ilacı bilgi değil, sarsıntıdır; yüzleşmedir. Bazen İvan İlyiç'te olduğu gibi ölümcül bir hastalık, bazen büyük bir kayıp, bazen de tek bir âyetin kalpte çınlaması gerekir.

Peygamberimiz (s.a.v.) "Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için çalışandır. Âciz kişi ise nefsini hevasına tabi kılan ve Allah'tan (boş) temennilerde bulunandır." (Tirmizî, Kıyâmet, 25) buyurmuştur. Buradaki akıl, bilgi biriktiren akıl değil; bildiğiyle yaşayan, nefsini muhasebe eden, gafletin konforunu reddeden akıldır. İç muhasebe de bir meşguliyettir; ama bu, dışa görünmeyen, alkışlanmayan, ödüllendirilmeyen bir meşgaledir. O yüzden değersiz sanılır. Halbuki en hakiki değer, sessizce yapılan o iç yolculukta gizlidir.

O halde şu soruyla bitirelim: "Gözümüzü açmak için o son düşüşü mü bekliyoruz; yoksa düşmeden uyanmaya cesaretimiz var mı?"

"Çoğaltma yarışı sizi oyaladı; ta ki kabirleri ziyaret ettiniz." (Tekâsür, 1-2)