HAYRET ÜZERİNE

Modern çağda insanın yakalandığı en büyük lanet belki de hayret duygusuna yer açamayacak kadar takatsiz kalmasıdır. Sürekli bir yerlere, bir işe yetişme telaşı; hayatı bir 'görev listesi' gibi yaşama mecburiyeti... Hızın ve verimin kutsandığı, insanın ise sıradana karşı körleştiği zamanlardayız. Kaldırımlarda yürürken mevsim geçişlerinin farkına bile varmıyoruz; sararmış bir yaprağın, bir sonraki baharda yemyeşil dirilişine şahitlik etme bilincini çoktan yitirdik.

Bir de bitmek bilmeyen bildirim sesleri ve parmaklarımızın ucundan akıp giden o sonsuz veri nehri var. Ekranlar merakımızı sürekli gıdıklıyor; ancak parmağımızın tek bir hareketiyle o merakı tüketip hemen yenisine geçiyoruz. İşte bu tüketim sarmalı içinde, ruhumuzun en kritik yetisini, yani hayret etme kabiliyetini sessizce kaybettik.

Antik Yunan'da felsefenin hayretle başladığı söylenirdi. Hayret, insanı duraksatan ve düşünmeye sevkeden temel güdü olarak görülüyordu. Şimdilerde hayretin yerini kısa süreli meraklar aldı. Bu günün merakı ise, daha çok yüzeysel bir heves gibi. İnsanı aktif bir bilme arzusuna yönlendirmez; hayretin önünü kapayıcı bir işlevi vardır. Bu modern merak, algoritmaların çemberindeki sonsuz içerik havuzunda geçiciliğe teslim olur. Tüketilen herhangi bir gönderi, insanda kök salacak kadar yavaş değildir; sonraki arzunun cazibesi, o ankinin değerini zayıflatır. Bu haliyle merak, hazla birleşerek yüzeyselleşir ve giderek hayret yetimizi köreltir.

Kierkegaard bu hâli çok önceden sezinlemişti. Onun "estetik varoluş" dediği şey, tam da bu sonsuz uyarılar içinde savrulmaktır: Hep yeni bir heyecan peşinde koşmak, bir deneyimden diğerine atlamak, hiçbirinde kök salmadan yaşamak. Bu, aslında merakın hastalıklı bir karikatürüdür. Gerçek merak bir şeyin peşine düşer ve onda kalır; estetik merak ise her şeyin peşine düşer ve hiçbirinde kalamaz. Birincisi derinleşir, ikincisi dağılır. Birincisi hayretle buluşur, ikincisi hayreti imkânsız kılar. Çünkü hayret, dikkatimizin bir şeyde yoğunlaşmasını, zamanın bir an için durmasını ister. Estetik insan ise asla duramaz; bir hazzı tüketir tüketmez sonrakine uzanır, bir uyarıdan diğerine sürüklenir. Kierkegaard'ın "çaresizlik" dediği şey, işte bu sürüklenişin getirdiği iç boşluktur. Sonuçta estetik yaşamın trajedisi merakın trajedisiyle örtüşür: Çok şey merak eden ama hiçbir şeye hayret edemeyen insan, aslında hiçbir şeyi gerçekten merak etmemiştir.

Oysa merak, hayret duygumuzun aktif motor gücüdür. Bir oyalanma ve haz arayışında kullanılan araç olmaktan ziyade, derinleşmeye götüren bir duygudur. Merak, hayretin içine düştüğünde yön kazanır. Diğer bir ifade ile hayret, merak'a bir toprak sunar ve ikisi birleştiğinde dünyaya kök salan bir dikkat haline getirir bizleri. Tasavvuf'ta marifet denilen şey işte budur; O'nun (c.c.) karşısında kendi acziyetini idrak eden bir bakış kazandırır. Bâyezîd-i Bistâmî "mârifetin hakikati hayretten ibarettir" derken tam olarak bunu kasteder. Çünkü modern aklın aksine, Allah'ı tanımaya çalışan, nihayetinde O'nu kuşatmanın imkânsızlığını idrak eder. Bu idrak, bir bilgisizlik değil; bilinenin azameti karşısında duyulan en derin hayrettir. Modern insan "daha çok veri" ile tatmin ararken; arifler "acziyetin idraki" ile sükûnete erer.

O hâlde merakımızı iyileştirmenin yolu belki de onu bu hayrete bağlamaktır. Önce durmak; sonra temaşa etmek. Yani sadece bakmak değil, görmek; sadece görmek değil, şahit olmak. Ve bu şahitliğin içinde hayrete düşmek. Hayretin içinde merakın yön bulmasına izin vermek. Modern çağın estetik merakı cevap arar ama her cevapla orada sonlanır. Oysa hakiki merak, cevabın ardındaki daha büyük soruyla yüzleşmeye hazırdır. O sorunun büyüklüğü karşısında hayrete düşer ve bu hayret onu tüketmez, aksine besler. Sufiler "Rabbim, hayretimi artır" diye dua ederlerdi; çünkü hayret arttıkça marifet de artar, marifet arttıkça hayret de derinleşir. Bu, bir kısır döngü değil, yükselen bir sarmal; insanı Hakk'a yaklaştıran bir yolculuktur. Hayret'e dair Mesnevi'de Mevlana bizlere şöyle seslenir:

“Ey Hak yolcusu, sen aklı, zekâyı sat da hayranlığı al. Çünkü zekî olmak, bir konuda fikir yürütmekten ibârettir. Hâlbuki hayranlık, Hakk’ın san’atına, kudretine şaşırıp kalmaktır. Hz. Nûh’un oğlu da fikir yürütmüştü. Akıl ve zekâ, sana kibir ve gurur verir. Abdâl ol da gönlün düzelsin. Aklı Dost’un aşkında kurban et. Çünkü bütün akıllar, Dost’un bulunduğu taraftadır. Çünkü ruhların da, akılların da çıkış yeri Hakk’tır. Bu sebeple aklı Hakk’ın aşkında kurban etmek gerekir!”(Mesnevî, IV, 483, b. 1407-1411)

Belki de merakın en saf hâli, bir yaprağın önünde durabilmek ve onu yaratanı hatırlamaktır. Hayret, sessiz bir zikirdir; varlığın karşısında yaratılmış olduğumuzu, O'nun (c.c.) sonsuzluğu karşısında kendi acziyetimizi hatırlamak. Merakımız ancak bu hayretle buluştuğunda anlam kazanır. Duran, görür. Gören, hayret eder. Hayret eden, arar. Ve arayan Allah'ın izniyle bulur.