17-18 yaşlarımdan beri kahve ile içli dışlı olduğum için, arkadaşlarım ve bazen onların çevresinden insanlar benden kahve çekirdeği, kahve makinesi ve kahve için gerekli ekipmanlar için fikir isterler. Ben de kendilerine çekirdek önerisi yaptıktan sonra, kendilerine asla otomatik kahve makinesi almamalarını söylerim. Bunun arkasında en az 2 sebebim var. Bunlardan biri, manuel emekten aldığımız keyif ve otomatikleştirmenin bu keyfi öldürmesi. Bir diğeri ise emeğin bizi dönüştürme potansiyelinin kaçırılması.
Kahve yapmanın bir ritüeli var. Çekirdeği seçersin, öğütürsün, suyun sıcaklığını ayarlarsın, demlenmesini beklersin. Bu sürecin her adımında bir karar, bir dikkat var. Ve kahveyi yudumladığın an sadece kahvenin tadını değil, o sürece verdiğin emeğin karşılığını da alırsın. Düğmeye basıp iki dakikada gelen kahve de kahvedir; ancak o kahvenin içinde sen yoksun. Makine yapmış, sen içmişsin. Sonuç aynı olabilir ama deneyimlediğimiz şey aynı değildir.
Bunu ilk duyduğunuzda kişisel bir tercih sanabilirsiniz. Belki ben böylesi ufak işleri seven biriyimdir. Belki mesele kahvenin kendisi değil, alışkanlıklarımdır. Ancak araştırmalar, bunun bireysel zevklerle ilgili olmadığını gösteriyor. İnsanlar, emek verdikleri şeylerle sistematik olarak farklı bir ilişki kuruyorlar. Ve bu ilişki koptuğunda (emek ortadan kalktığında) bir şey eksilmiş gibi oluyor. Bu yazının iddiası da bu aslında: İnsan yalnızca sonuçlardan değil, süreçlerden beslenir. Bir şey ne kadar çok otomatikleşirse, o şeyle kurduğumuz anlam ilişkisi de o kadar zayıflar.
Bunu farklı yerlerden görmek mümkün.
Bir mobilyayı kendiniz monte ettiğinizde (yanlış vida taktığınızda, söküp tekrar denediğinizde, alın terinizle bitirdiğinizde) o mobilyaya, hazır aldığınız çok daha kaliteli ve pahalı bir mobilyadan daha fazla değer verirsiniz. Buna 'IKEA Etkisi' diyorlar. Deneylerde insanlar, kendi yaptıkları amatör origami figürlerine uzmanınkinden beş kat fazla fiyat biçmişler. Emek, insanla nesne arasında bir bağ kuruyor belli ki. O bağ olmadığında nesne sessiz ve cansız kalıyor.
Emanuel de Bellis ve arkadaşları yaptıkları çalışmalar ile bunu daha geniş bir çerçeveye taşıdılar. 'Manuel Emeğin Anlamı' dedikleri kavramı geniş ölçekli deneylerle test ettiler. İnsanların azımsanmayacak bir kısmı, temizlik yapmaktan, bahçeyle ilgilenmekten, yemek pişirmekten sadece fiziksel bir sonuç değil, varoluşsal bir anlam elde ediyor. Bu insanlar robot süpürgeye, otonom çim biçme makinesine direnç gösteriyor; çünkü bu cihazlar onları bir anlam kaynağından koparıyor. Dikkat çekici olan: Direnç, işi tamamen devralan otonom cihazlara yönelik. Elektrikli süpürge sorun değil; tüm işi tek başına yapan robot süpürge sorun. Mikser sorun değil; her şeyi tek başına yapan mutfak robotu sorun. Biri insanı süreçte tutuyor, diğeri süreçten çıkarıyor.
Mutfakta da görünür hale geliyor. Bir deneyde, insan şefin hazırladığı salataya 11 dolar, robotun hazırladığı aynı salataya 9 dolar değer biçilmiş. Fark lezzette değil. Araştırmacılar buna 'sevgi boşluğu' diyor. Robot yemek yapabilir ama yemeğe sevgi katamaz. Anneannenin yemeğinin tarifle açıklanamayan o yanı (zaman, niyet, el emeği, dikkat vs.) ölçülemez ama hissedilir ki bu his, sonucu değil süreci yansıtır.
Meselenin bir de bilişsel boyutu var. Norveçli araştırmacılar öğrencilerin kafalarına EEG sensörleri bağlayıp bir kısmına elle, bir kısmına klavyeyle kelimeler yazdırmışlar. Elle yazanlarda beynin hafıza, hareket, duyusal işleme bölgeleri aynı anda aktif oluyor. Klavyede sessizlik. Van der Meer diyor ki: "Klavyede bilgi kulaktan girer, parmaktan çıkar, arada işlenmez." Elle yazarken ise her şeyi yazamadığın için seçmek zorundasın, yani neyin önemli olduğuna karar verirsin, kendi cümlenle ifade edersin. Bu seçme eylemi, bilgiyi işlemenin özü. Marano ve arkadaşlarının kapsamlı derlemesi bunu genişletiyor: Elle yazma sadece hafızayı değil, duygusal düzenlemeyi de destekliyor. Klavyeye devrettiğimizde sadece bilgiyi değil, o bilgiyle kurduğumuz duygusal bağı da kaybediyoruz.
Okumada da aynı şey. Aynı hikayeyi Kindle'da okuyanlarla kağıttan okuyanlar karşılaştırılmış; kağıttan okuyanlar karakterleri, mekanları daha iyi hatırlamış. Beyin okurken bir bilişsel harita kuruyor; sayfanın fiziksel konumunu hatırlıyor. Ekranda bu harita oluşmuyor. MRI taramaları basılı materyalin duygu bölgelerini daha fazla aktive ettiğini gösteriyor. Kağıttan okumak sadece daha iyi anlamak değil, daha derin hissetmek de.
Psikolojide buna 'bilişsel boşaltma' deniyor, diğer bir ifadeyle zihinsel yükü dış araçlara aktarmak. GPS kullanan sürücülerin mekansal hafızaları zayıflıyor. İnsanlar bilginin kendisini değil, nerede bulacaklarını hatırlıyor. Güncel bir çalışma, dijital araçlara boşaltma arttıkça sadece hafıza değil, eleştirel düşünce ve öğrenme derinliğinin de azaldığını gösteriyor. Beyin bir kas gibi, kullanılmadığında zayıflıyor.
Buraya kadar olan her şey ölçülebilir, test edilebilir, kanıtlanabilir şeyler. Ama meselenin bir de ölçülemeyen tarafı var. Çünkü otomatikleştirdiğimiz şey sadece işler değil; belki de kendimiz.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder